بررسی منبع · کتاب و ارجاع

چطور با شابک، ویرایش درست کتاب را برای بررسی یک نقل‌قول پیدا کنیم؟

زیر یک نقل‌قول نوشته‌اند «صفحه ۸۴»، اما صفحه ۸۴ کتابی که دست شماست درباره موضوع دیگری است. پیش از رد کردن ارجاع، مشخص کنید نویسنده به کدام ویرایش، زبان و قالب کتاب اشاره کرده است. عنوان و طرح جلد مشابه، برای یکسان دانستن نسخه‌ها کافی نیست.

شابک یا ISBN به پیدا کردن مشخصات همان انتشار کمک می‌کند. برای تأیید نقل‌قول، هنوز باید صفحه مربوط را ببینید. کار را در دو مرحله انجام دهید: اول نسخه را شناسایی کنید، بعد جمله و زمینه‌اش را در آن نسخه بخوانید.

شناسنامه کتاب را بخوانید

از صفحه عنوان و شناسنامه، نام نویسنده، عنوان کامل، ناشر، زبان، عبارت مربوط به ویرایش و شابک را ثبت کنید. «چاپ پنجم» را بی‌دلیل «ویرایش پنجم» ننویسید. ممکن است متن یکسان چند بار چاپ شده باشد؛ اگر در شناسنامه توضیح کافی نیست، ابهام را نگه دارید.

طبق تعریف آژانس بین‌المللی ISBN، این شناسه به عنوان، ویرایش و قالب مشخصِ انتشار و ثبت‌کننده آن مربوط است. رقم کنترل، سازگاری ریاضی شماره را می‌سنجد. درست درآمدن محاسبه، اصالت نسخه‌ای که در دست دارید یا صحت یک نقل‌قول را ثابت نمی‌کند.

شماره کامل را در فهرست کتابخانه یا فهرست ناشر جست‌وجو کنید و خودِ رکورد را باز کنید. نشانی رکورد، تاریخ مشاهده و اطلاعات برگشتی را نگه دارید. تصویر جلدِ فروشگاه ممکن است میان چند قالب مشترک باشد. اگر رکوردها اختلاف دارند، آن‌ها را کنار شناسنامه نسخه موجود قرار دهید؛ اختلاف را با انتخاب دلخواه یکی از نتایج پنهان نکنید.

شماره متفاوت همیشه یعنی متن متفاوت؟

نه. قواعد تخصیص شابک برای تغییر اساسی متن، زبان متفاوت و قالب متفاوت، شماره جدا می‌خواهد. تجدید چاپی که ناشر، متن و نوع صحافی‌اش عوض نشده، همان شابک را نگه می‌دارد. بنابراین دو شماره ممکن است فقط دو قالب را از هم جدا کنند؛ تاریخ چاپ تازه نیز به‌تنهایی نشانه ویرایش تازه نیست.

در بعضی رکوردهای قدیمی، شکل ده‌رقمی و معادل سیزده‌رقمی یک شابک کنار هم دیده می‌شود. سامانه از ژانویه ۲۰۰۷ به شماره‌های سیزده‌رقمی تغییر کرد. صرف تفاوت طول شماره، برای نتیجه‌گیری درباره دو ویرایش کافی نیست. جزئیات رکورد را مقایسه کنید.

اگر چند شابک در شناسنامه آمده، توضیح کنار هرکدام را بخوانید: ممکن است یکی برای نسخه الکترونیکی باشد، یکی برای جلدی مشخص و دیگری برای مجموعه. شماره‌ای را که صرفاً راحت‌تر خوانده می‌شود به نسخه فعلی نسبت ندهید.

تمرین: جمله درست، ارجاع ناقص

مثال آموزشی ساختگی: یادداشتی جمله «مسیر پیاده‌روی در تمام سال باز است» را از صفحه ۸۴ کتابی خیالی به نام «راهنمای کناره رود» نقل می‌کند. در این تمرین، شابک الف، ب و پ فقط برچسب‌اند و شماره واقعی یا نتیجه جست‌وجوی کتابخانه نیستند.

اگر فقط صفحه ۸۴ نسخه ب را دیده باشید، ممکن است به اشتباه بگویید جمله ساختگی است. نسخه الف، انتساب جمله به ویرایش اول را تأیید می‌کند. با این حال، از آن نمی‌توان باز بودن مسیر در زمان حاضر را نتیجه گرفت. وضعیت امروز به شاهد دیگری نیاز دارد.

نسخه پ را نیز باید با متنی مقایسه کرد که ترجمه از روی آن انجام شده است. اختلاف ترجمه و ویرایش دوم، لزوماً خطای مترجم نیست. برای بررسی واژه‌ها و حفظ قیدهای جمله، از راهنمای راستی‌آزمایی ترجمه کمک بگیرید.

از رکورد کتابخانه به خودِ صفحه برسید

پیدا شدن مشخصات کتاب، جای دیدن عبارت را نمی‌گیرد. نسخه مربوط را از کتابخانه، پیش‌نمایش مجاز یا ناشر تهیه کنید. اگر تنها یک عکس بریده‌شده دارید، تصویری با زمینه بیشتر بخواهید تا ارتباط صفحه با مشخصات کتاب روشن شود. تصویر اولیه را جدا نگه دارید؛ نسخه کامل‌تر نباید جای سابقه اولیه را بگیرد.

نام فصل و عبارت‌های متمایز نزدیک نقل‌قول را پیدا کنید. در فایل دیجیتال، شماره چاپ‌شده روی صفحه و شماره‌ای که نرم‌افزار نمایش می‌دهد ممکن است متفاوت باشند؛ هر دو را بنویسید. صفحه‌های بدون شماره در ابتدای اسکن معمولاً این تطبیق را دشوار می‌کنند. برای کتاب الکترونیکی با صفحه‌بندی متغیر، نام بخش و نشانگر مکانِ موجود را ثبت کنید و شماره صفحه کاغذی نسازید.

یک بند قبل و بعد از جمله و پاورقی‌های مربوط را بخوانید. نتیجه جست‌وجوی متن فقط شما را به محل احتمالی می‌رساند؛ خود صفحه را هم ببینید. اگر بعد از شناسایی ویرایش‌ها می‌خواهید تفاوت دو فایل PDF را دقیق استخراج کنید، روش مقایسه نسخه‌های PDF ادامه مناسب این کار است.

ارجاع را به نسخه و صفحه گره بزنید

این موارد را در یک ردیف کنار هم قرار دهید: نقل‌قول و ارجاع ادعاشده؛ شابک و قالب مشاهده‌شده؛ ویرایش و زبان؛ منبع رکورد؛ محل واقعی عبارت؛ متن و قیدهای اطراف آن؛ نکته حل‌نشده. برای خانه‌ای که شاهد ندارید، همان «بررسی نشده» را بنویسید.

نتیجه تمرین می‌تواند چنین باشد: «جمله در صفحه ۸۴ ویرایش اول انگلیسی وجود دارد. ویرایش بازنگری‌شده در صفحه ۹۱ عبارت دیگری دارد. این مقایسه، وضعیت فعلی مسیر را احراز نمی‌کند.» اگر هنوز نسخه الف را ندیده‌اید، فقط تطبیق مشخصات را گزارش کنید. سپس همین یادداشت را برای درخواست نسخه دقیق از کتابدار یا ناشر به کار ببرید.